Lê Ngô Cát
Học thuậtThân thiện
Định nghĩa
- Danh từ riêng:
- Tên một danh sĩ, sử gia Việt Nam thời Nguyễn: "Lê Ngô Cát" là tên một nhà nho, nhà sử học nổi tiếng dưới triều vua Tự Đức, thuộc thế kỷ 19.
- Tác giả chính của bộ "Đại Nam quốc sử diễn ca": Ông được biết đến nhiều nhất với vai trò hiệu đính, bổ sung và hoàn thiện tác phẩm lịch sử bằng thơ lục bát này.
Thông tin chi tiết
- Thời gian: Sinh năm Đinh Hợi (1827), mất ngày 20 tháng 5 năm Ất Hợi (1875), thọ 48 tuổi.
- Quê quán: Xã Hương Lang, huyện Chương Đức (nay thuộc huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây cũ, nay là Hà Nội).
- Gia thế: Con của cụ cử Lê Ngô Duệ.
- Khoa bảng: Đỗ Cử nhân khoa Mậu Thân (1848).
- Quan lộc:
- Bắt đầu làm Giáo thụ phủ Kinh Môn (Hải Dương).
- Sau đó giữ chức Tri huyện Thất Khê (Lạng Sơn).
- Thăng chức Hàn lâm viện Biên tu.
- Năm Mậu Ngọ (1858), làm việc tại Quốc sử quán.
- Sau cùng giữ chức Án sát tỉnh Cao Bằng.
- Tính cách: Không tha thiết với công danh, sớm cáo quan về quê sống đời điền viên.
Đóng góp chính
- "Đại Nam quốc sử diễn ca": Năm Kỷ Mùi (1859), được Phan Thanh Giản đề cử, cùng với Trương Phúc Hào hiệu đính và chép tiếp bộ sử bằng thơ này (vốn do một tác giả vô danh ở Bắc Ninh khởi thảo). Ông đã sửa chữa và bổ sung lịch sử đến hồi vua Lê Chiêu Thống chạy sang Trung Quốc.
- Tài thơ văn: Nổi tiếng với tài làm thơ, đặc biệt là thơ lục bát.
Giai thoại
- Khi dâng bộ "Đại Nam quốc sử diễn ca" lên vua Tự Đức, nhà vua đọc đến đoạn nói về việc Triệu Thị Trinh (Bà Triệu) cưỡi voi đánh quân Ngô, đã phê: "Như thế hèn cho đàn ông nước Nam lắm", rồi thưởng cho ông một tấm lụa và hai đồng tiền.
- Ông có làm câu thơ tự trào (tự biếm mình): > "Vua khen thằng Cát có tài > Thưởng cho cái khố với hai đồng tiền"
Biến thể và từ liên quan
- Đại Nam quốc sử diễn ca: Tác phẩm lịch sử bằng thơ lục bát nổi tiếng nhất mà Lê Ngô Cát có công hiệu đính và bổ sung.
- Sử ký quốc ngữ ca: Một tên gọi khác của "Đại Nam quốc sử diễn ca".
- Phạm Đình Toái: Người sau này (năm 1873) đã sửa chữa, rút gọn và cho khắc in tác phẩm này.
Vị trí trong lịch sử văn hóa
Lê Ngô Cát được nhớ đến như một nhà sử học có công lớn trong việc phổ biến lịch sử nước nhà đến đông đảo quần chúng thông qua hình thức diễn ca dễ nhớ, dễ thuộc, góp phần vào việc giáo dục truyền thống yêu nước.
- (Đinh Hợi 1827 - ất Hợi 1875)
- Danh sĩ, sử gia đời Tự Đức, tự Bá Hanh, hiệu trung Mại, quê xã Hương Lang, huyện Chương Đức (nay thuộc huyện Chương Mĩ, tỉnh Hà Sơn Bình), con cụ cử Lê Ngô Duệ. Mậu thân 1848, ông đỗ cử nhân, sơ bổ giáo tho phủ Kinh Môn (Hải Dương) ít lâu bổ tri huyện Thất Khê (Lạng Sơn) rồi thăng Hàn lâm viện biên tu
- Năm Mậu ngọ 1858, làm việc ở Quốc sử quán, sau làm án sát Cao Bằng
- Trong năm Kỷ vị 1859, ông được Phan Thanh Giản đề cử, cùng với Trương Phúc Hào dự vào việc hiệu đính Việt sử ca hay Sử kí quốc ngữ ca tức Đại Nam quốc sử diễn ca
- (Nguyên quyển Đại Nam quốc sử diễn ca vốn của một tác giả vô danh ở cuối đời Lê, người tỉnh Bắc Ninh, khởi thảo và nộp vào viện tập hiên năm Đinh vị 1857. Lê Ngô Cát sửa lại và chép tiếp thêm đến hồi vua Lê Chiêu Tống chạy sang Trung Quốc. Bộ sử này có Phạm Xuân Quế nhuận sắc. Đến Quý dậu 1873, Phạm Đình Toái có sửa chữa nữa, bốn phần rút lấy một, rồi Phan Đình Thực và các danh sĩ lại nhuận sắc thêm. Xong Phạm Đình Toái cho khắc ván in ở Nghệ An, có quan Bình chuẩn Đặng Huy Trứ tiếp sức)
- Lê Ngô Cát rất sính thơ lục bát. Còn truyền một giai thoại: khi ông dâng tập Đại Nam quốc sử diễn ca lên vua Tự Đức, Tự Đức đọc đến đoạn" Triệu thị cỡi voi đánh quân Ngô, phê" Như thế hèn cho đàn ông nước Nam lắm, sau đó thưởng cho ông tấm lụa và hai đồng tiền. Ông có câu tự biếm:
- "Vua khen thằng Cát có tài
- Thưởng cho cái khố với hai đồng tiền"
- Ông không tha thiết với công danh, nên chẳng bao lâu cáo quan về vui thú ruộng vươn
- Năm ất hợi 1875, ngày 20 tháng 5 ông mất tại Cao Bằng, hưởng dương 48 tuổi